Gebaseerd op een reconstructie door Volkskrant
Op de avond van 4 mei 1970, tijdens de Nationale Dodenherdenking, naderden twee studenten in nette pakken het Nationaal Monument op de Dam in Amsterdam. In hun handen droegen ze een krans met een paars lint. Hun doel was eenvoudig maar destijds radicaal: het herdenken van de homoseksuelen die tijdens de Tweede Wereldoorlog werden vervolgd en vermoord. Ze bereikten het monument nooit.
Voordat ze hun eerbetoon konden plaatsen, grepen politieagenten in en werkten hen tegen de grond. De beelden, uitgezonden op de nationale televisie, veroorzaakten een schokgolf in het land. Dit was niet zomaar een arrestatie; het was een publieke en gewelddadige afwijzing van queer slachtoffers uit het collectieve geheugen van de natie.
Een verdeelde natie
De publieke reactie was snel en verdeeld. Het incident leidde tot Kamervragen en een stortvloed aan publiek debat. Een huisvrouw uit Landsmeer verwoordde het groeiende sentiment in een brief aan de minister-president: "Het monument is van het volk, dus ook van de homofielen." De term, nu verouderd, benadrukte een fundamentele vraag die het protest had blootgelegd: wie heeft het recht om herinnerd te worden?
Een brief aan de krant Trouw kort na het incident verwoordde de diepe belediging van de uitsluiting:
"De weigering om de homofielen te laten deelnemen aan de herdenking houdt de pijnlijke implicatie in dat deze categorie slachtoffers terecht is vermoord."
Een ritueel in crisis
Het protest van de studenten kwam niet uit de lucht vallen. Tegen 1970 verkeerde de officiële Dodenherdenking in een relevantiecrisis. Velen, met name jongere generaties, zagen het als een rigide, conservatief ritueel dat zich uitsluitend richtte op militairen en verzetsstrijders en andere slachtoffergroepen negeerde. Het officiële narratief vertoonde aanzienlijke leemtes.
Volgens historica Ilse Raaijmakers, die onderzoek deed naar de geschiedenis van 4 en 5 mei, lag de focus verkeerd. "Het komt erop neer dat we op 4 mei eerder de gevallen Nederlandse militairen in Indonesië herdachten dan de slachtoffers van de Holocaust," merkt ze op. De ceremonie werd gezien als een exclusief, door de staat gesanctioneerd evenement, niet als een afspiegeling van iedereen die had geleden.
Van protest naar permanent monument
De "kranslegging-affaire" werd een cruciaal moment voor de lhbti+-zichtbaarheid in Nederland. De publieke druk die het veroorzaakte was onmiskenbaar. Een jaar later, in 1971, mochten vertegenwoordigers van de homoseksuele studentenbeweging officieel hun krans leggen bij het nationaal monument.
Belangrijker nog, het incident was de aanzet tot het initiatief voor een eigen monument. Deze beweging leidde rechtstreeks tot de oprichting van het Homomonument op de Westermarkt, dat in 1987 werd onthuld. Vandaag de dag is het de locatie van een eigen jaarlijkse 4 mei-herdenking, een krachtige en permanente erfenis van die eerste daad van verzet.
Het onvoltooide gesprek
Het debat dat in 1970 ontstond, blijft de manier waarop Nederland herdenkt vormgeven. Raaijmakers stelt dat controverse en alternatieve herdenkingen geen bedreiging zijn voor de Dodenherdenking, maar juist een teken van het blijvende belang ervan in een democratie. "Ik zie alternatieve herdenkingen als een cruciaal onderdeel van herinneren in een democratie," zegt ze. "Dat is belangrijk om de herdenking levend te houden."
Van discussies in de jaren 90 over Duitse deelname tot moderne "inclusieve" herdenkingen die slachtoffers van kolonialisme en hedendaagse oorlogen erkennen, de strijd voor een volledigere en eerlijkere herinnering is nog gaande. De twee studenten die op de Dam tegen de grond werden gewerkt, deden meer dan alleen een krans proberen te leggen. Ze dwongen een nationaal gesprek af over wie er wordt meegenomen in de belofte van "nooit vergeten". Hun actie toonde aan dat herdenken geen statisch ritueel is, maar een actief, en soms confronterend, proces van strijden voor zichtbaarheid — een strijd die een permanente plek voor de queer geschiedenis in het Nederlandse nationale verhaal heeft veroverd.
