Lutz van Dijk, de gevierde Duits-Nederlandse auteur, pedagoog en onvermoeibare mensenrechtenactivist, is op dinsdag 17 november overleden in zijn woning in Amsterdam. Hij werd 71 jaar.
In een afscheidsbericht, geschreven door Van Dijk zelf en verstuurd door zijn echtgenoot Perry Tsang, deelde hij dat hij koos voor euthanasie na een snelle achteruitgang van zijn gezondheid als gevolg van de ziekte van Parkinson. Euthanasie is in Nederland onder strikte voorwaarden legaal.
"Na rijp beraad met onze huisarts en met mijn man Perry heb ik besloten om zacht uit het leven te stappen," schreef Van Dijk. Hij legde uit dat cognitieve uitval zijn denken en voelen ernstig begon te beperken. "Zo begon ik mijn oriëntatie te verliezen en had ik elke nacht verschrikkelijke nachtmerries."
Hij sprak zijn diepe dankbaarheid uit voor zijn man, die volgens hem "dag en nacht eindeloos liefdevol en zorgzaam aan mijn zijde stond". Van Dijk heeft zijn lichaam ter beschikking gesteld aan de wetenschap, waardoor er geen uitvaart zal plaatsvinden. Zijn laatste bericht sloot af met een persoonlijke noot aan zijn vrienden en gemeenschap: "Ik ben ontzettend dankbaar dat ik jullie in mijn leven mocht ontmoeten. Ik wilde dit zelf schrijven."
In een interview in juni met het Duitse medium queer.de, dat zijn overlijden meldde, sprak Van Dijk met kenmerkende openhartigheid over zijn sterfelijkheid. "Ziekte en sterven horen bij het leven," zei hij, waarbij hij wees op de wettelijke mogelijkheid in Nederland om zonder lijden uit het leven te stappen.
Een leven van activisme en herdenking
Van Dijk werd in 1955 geboren in West-Berlijn; zijn leven werd mede gevormd door het stilzwijgen van zijn ouders over de nazitijd. Nadat hij in 1992 naar Amsterdam verhuisde om bij het Anne Frank House te gaan werken en later het Nederlanderschap aannam, wijdde hij een groot deel van zijn werk aan het blootleggen van verzwegen geschiedenissen.
Zijn meest blijvende nalatenschap voor de queergemeenschap is zijn succesvolle strijd voor de officiële erkenning van lhbtiq+-slachtoffers van het nationaalsocialisme in Duitsland. Nadat hij in 2018 een petitie indiende bij de Duitse Bundestag, volgden jaren van niet-aflatende belangenbehartiging. Op 27 januari 2023 herdacht het parlement tijdens de officiële Holocaustherdenking voor het eerst specifiek queer slachtoffers. De biografische portretten van slachtoffers die tijdens de ceremonie werden voorgelezen, waren door Van Dijk zelf geschreven.
"Sommigen glimlachten om me omdat ik niet opgaf," vertelde hij later aan queer.de. "Volhardend zijn tot op het koppige af kan inderdaad een deugd zijn."
Van Amsterdam naar Kaapstad
Van Dijks activisme reikte wereldwijd. In 2002 richtten hij en zijn man HOKISA (Homes for Kids in South Africa) op in een township nabij Kaapstad, waarmee ze een thuis creëerden voor kinderen en jongeren die getroffen zijn door hiv/aids. Hij benadrukte met klem dat dit een gelijkwaardig partnerschap was en geen Europese reddingsmissie. "Mijn man en ik hebben hierin nooit als Europeanen gehandeld," onderstreepte hij, wijzend op hun samenwerking met lokale activisten.
Hij vertelde het verhaal van Sive, een jongen die als baby te vondeling werd gelegd en deel werd van de HOKISA-familie. Op de vraag of het koppel hem had geadopteerd, antwoordde Sive ooit: "Nee, ik heb hén geadopteerd!" Voor Van Dijk belichaamde dit een passage uit de Talmoed die hij graag citeerde: "Wie één leven redt, redt de hele wereld."
Van Dijk was een productief auteur van meer dan vijftig boeken, voornamelijk jeugdromans en non-fictie gericht op het nazitijdperk, lhbtiq+-geschiedenis en het leven in Zuid-Afrika. Zijn oeuvre werd afgesloten met een tweedelige autobiografie, Irgendwann die weite Welt (2024) en Die weite Welt. New York bis Kapstadt (2026), waarin hij zijn levensreis vastlegde van het naoorlogse Berlijn tot zijn queer ontwaken en wereldwijde activisme.