Voor velen in de queergemeenschap is de weg naar het ouderschap complex en vol obstakels. Internationaal commercieel draagmoederschap is voor sommigen een ogenschijnlijk haalbare, zij het kostbare optie gebleken, met name voor homomannenkoppels met een kinderwens. Een recent diepgravend onderzoek van de Volkskrant legt echter de verontrustende realiteit van deze industrie bloot: een systeem van controle en uitbuiting waar veel wensouders zich mogelijk totaal niet van bewust zijn.
Het onderzoek richt zich op het groeiende fenomeen van 'vliegende draagmoeders'—vrouwen uit voormalige Sovjetstaten zoals Ukraine, Kazakhstan en Kyrgyzstan die worden geworven door commerciële bureaus. Voor een vergoeding tussen de € 15.000 en € 25.000 reizen zij naar landen met soepele wetgeving, zoals Georgia, Armenia of North Cyprus, om een zwangerschap te voldragen voor buitenlandse wensouders, onder wie een toenemend aantal uit Nederland.
Een systeem van controle
Het onderzoek, gebaseerd op gesprekken met 56 bronnen waaronder draagmoeders, wensouders en kliniekpersoneel, schetst een ontluisterend beeld. Zodra het contract is getekend, verliezen deze vrouwen vaak vrijwel alle zeggenschap over hun lichaam en leven. Een Nederlandse functionaris die bekend is met internationale draagmoederschapscontracten bevestigt dat vergaande restricties de standaard zijn.
Draagmoeders gaven aan te worden onderworpen aan:
- Gedwongen medische ingrepen: Dit omvat het tegen hun wil terugplaatsen van meerdere embryo's om de slagingskans te vergroten, en het gedwongen ondergaan van een 'selectieve reductie' (een gedeeltelijke abortus) wanneer er meerdere embryo's innestelen.
- Verlies van zelfbeschikking: Beslissingen over het beëindigen van een zwangerschap wegens genetische afwijkingen worden uitsluitend genomen door de wensouders en artsen. 'De draagmoeder heeft daarin niets te zeggen,' stelt Polina Vlasenko, een antropoloog aan de University of Oxford die onderzoek deed naar draagmoederschap in Georgia.
- Ingrijpende persoonlijke beperkingen: Veel vrouwen mogen de stad waar de ivf-kliniek gevestigd is niet verlaten. Contracten bevatten dikwijls clausules die hen verbieden seks te hebben of ander betaald werk te verrichten, en soms geldt er zelfs een avondklok.
- Constante surveillance: Om deze regels af te dwingen worden de vrouwen in de gaten gehouden met camera's of krijgen ze onaangekondigde inspecties van bureaumedewerkers over de vloer. Velen zijn verplicht om gedurende de zwangerschap in een gezamenlijk huis met andere draagmoeders te wonen, ver weg van hun eigen gezin en kinderen.
Misbruik van kwetsbaarheid
Het onderzoek benadrukt dat deze industrie parasiteert op de wanhoop van vrouwen in precaire situaties. De geïnterviewde draagmoeders maakten geen eenvoudige levenskeuze; ze handelden uit pure noodzaak. Een 27-jarige vrouw uit Ukraine verwoordde het treffend: 'Als mijn kind geen operatie nodig had gehad, was ik nooit draagmoeder geworden.' Anderen probeerden te ontsnappen aan huiselijk geweld of torenhoge schulden.
Het systeem maakt handig gebruik van deze kwetsbaarheid. Als een draagmoeder een miskraam krijgt of te vroeg bevalt, wordt haar betaling drastisch verlaagd of zelfs geheel ingehouden. Dit zorgt voor immense druk om aan elke eis te voldoen. Een diplomaat in Cyprus ging zelfs zo ver om het laten overvliegen van kwetsbare vrouwen voor zwangerschappen te omschrijven als 'een vorm van mensenhandel'.
De Nederlandse connectie
In Nederland is het actief 'bevorderen van commercieel draagmoederschap' strafbaar. De wettelijk toegestane route is altruïstisch draagmoederschap, waarbij een draagmoeder (vaak een bekende of een familielid) een zwangerschap draagt zonder financieel gewin, afgezien van een onkostenvergoeding. Omdat het vinden van een geschikte altruïstische draagmoeder buitengewoon lastig is, wijken veel wensouders uit naar het buitenland.
Hoewel exacte cijfers ontbreken, signaleren familierechtadvocaten en overheidsfunctionarissen een duidelijke toename van Nederlandse ouders die deze internationale route bewandelen. De kosten voor wensouders in landen als Georgia of Armenia liggen tussen de € 50.000 en € 100.000—een fractie van de bedragen tot € 250.000 die in de United States worden gevraagd, maar nog altijd een aanzienlijke som.
Nu steeds meer mensen binnen onze gemeenschap naar dit soort internationale mogelijkheden kijken om hun gezinsdroom waar te maken, dwingen deze onthullingen tot een pijnlijk ethisch beraad. Het diepe en volkomen begrijpelijke verlangen naar een kind botst hier op een mondiale industrie die, in haar donkerste hoeken, blijkt te handelen op de wanhoop van de meest kwetsbare vrouwen ter wereld.