In een belangrijke uitspraak voor transgenderrechten in heel Europa heeft het Hof van Justitie van de Europese Unie (HvJ-EU) geoordeeld dat lidstaten verplicht zijn om juridische gendererkenning mogelijk te maken voor hun burgers die in andere EU-landen wonen. De uitspraak bevestigt dat toegang tot documenten die overeenkomen met iemands genderidentiteit een voorwaarde is voor het uitoefenen van het fundamentele recht op vrij verkeer.
De zaak die aan de uitspraak ten grondslag ligt
De uitspraak komt voort uit de zaak van een Bulgaarse transgendervrouw die in Italië woont. Bijna tien jaar lang werd haar de mogelijkheid ontzegd om haar geslacht en naam op haar officiële Bulgaarse documenten te wijzigen. Omdat haar leven in Italië – van bankzaken en gezondheidszorg tot werk – afhankelijk was van deze documenten, zorgde de discrepantie voor constante obstakels en discriminatie.
Deze discrepantie tussen haar identiteit en haar officiële papieren belemmerde haar effectief in haar mogelijkheid om vrij te leven en te reizen binnen de EU, wat haar ertoe aanzette de juridische weg te bewandelen.
Vrij verkeer en persoonlijke waardigheid
In zijn uitspraak stelde het HvJ-EU dat de weigering van een land om de geslachtsregistratie van een burger bij te werken, een directe belemmering vormt voor het recht op vrij verkeer, een hoeksteen van het EU-burgerschap. Het hof merkte op dat geslacht, net als een naam, een fundamenteel onderdeel is van iemands identiteit.
Het hof beschreef de "aanzienlijke ongemakken" die voortvloeien uit documenten die niet overeenkomen, waardoor een persoon voortdurend zijn of haar identiteit moet verklaren bij grensovergangen, in contact met wetshandhavers, of zelfs in alledaagse situaties zoals het gebruik van een creditcard. De uitspraak stelde dat het tolereren van dergelijke discriminatie een schending is van de waardigheid en vrijheid van een persoon.
EU-recht gaat boven nationale verboden
Cruciaal is dat het Hof ook verduidelijkte dat nationale rechtbanken binnenlandse wetten of uitspraken van hooggerechtshoven die in strijd zijn met dit EU-arrest, moeten negeren. Dit is een directe boodschap aan het Bulgaarse Hooggerechtshof, dat in 2023 een feitelijk verbod op juridische gendererkenning instelde. Het HvJ-EU heeft nu bevestigd dat dit verbod onverenigbaar is met het EU-recht.
Bredere implicaties in de hele Unie
Hoewel de zaak zijn oorsprong vond in Bulgarije, schept de uitspraak een precedent voor de hele Europese Unie. Het heeft directe gevolgen voor landen als Hongarije en Slowakije, die de toegang tot juridische gendererkenning ook moeilijk of onmogelijk hebben gemaakt.
Voor transgender personen uit Nederland die elders in de EU wonen, versterkt deze uitspraak hun recht om hun identiteit correct weerspiegeld te zien op documenten die door de Nederlandse autoriteiten worden uitgegeven. Het verstevigt het principe dat dit niet slechts nationale kwesties zijn, maar fundamentele Europese rechten.
Reacties van belangenorganisaties
Lhbtq+-organisaties in heel Europa hebben de beslissing verwelkomd als een belangrijke stap voorwaarts.
- Denitsa Lyubenova, een advocaat bij de Bulgaarse organisatie Desytvie, verklaarde dat alle lopende zaken rond juridische gendererkenning in Bulgarije nu moeten worden hervat en beslecht in overeenstemming met de uitspraak van het HvJ-EU.
- Marie Ludwig van ILGA-Europe merkte op dat de Europese Commissie nu een "sterke juridische basis heeft om snel op te treden tegen staten die zich niet aan dit arrest houden."
- Richard Köhler van TGEU zei dat "duizenden trans personen in de EU vandaag opgelucht ademhalen," en benadrukte dat nationale wetten dit fundamentele recht niet in de weg mogen staan.
De uitspraak bevestigt dat identiteitsdocumenten die iemands genderidentiteit weerspiegelen geen voorrecht zijn, maar een voorwaarde om in waardigheid te leven en de volledige rechten van het EU-burgerschap uit te oefenen.
