Gebaseerd op een rapportage van Ilga-Europe
Voor non-binaire personen kan het simpelweg tonen van een identiteitsbewijs leiden tot indringende vragen en een schending van de privacy. Wanneer officiële documenten alleen de opties 'man' of 'vrouw' bieden, dwingen ze tot een keuze die de werkelijkheid niet weerspiegelt. Dit is niet zomaar een administratieve kwestie; het is een zaak van correctheid, waardigheid en mentaal welzijn. Uit gegevens van het Bureau van de Europese Unie voor de grondrechten (FRA) blijkt dat meer dan de helft van de transgender respondenten zich buiten het binaire gendermodel identificeert, toch blijft de juridische erkenning in Europa traag en inconsistent.
Hoewel er vooruitgang wordt geboekt, is de juridische erkenning van non-binaire identiteiten nog steeds eerder uitzondering dan regel. Ter gelegenheid van de Internationale Dag van Non-binaire Mensen volgt hier een overzicht van welke landen concrete stappen hebben gezet en waar de discussie nog gaande is.
De voorlopers: landen met non-binaire opties
Een kleine groep landen heeft juridische mogelijkheden gecreëerd voor non-binaire geslachtsaanduidingen, hoewel elke regeling haar eigen voorwaarden en beperkingen kent.
IJsland: Sinds 2019 staat IJsland toe dat personen hun gender registreren als 'X'. De wet op genderautonomie van het land heeft ook geslachtsspecifieke naamgevingsconventies uit het nationale register verwijderd, en personen die als 'X' geregistreerd staan, kunnen genderneutrale familienamen aannemen. Deze naamskeuze is echter niet beschikbaar voor degenen die als man of vrouw geregistreerd zijn.
Duitsland: De geslachtsaanduiding 'divers' werd in 2019 ingevoerd op officiële documenten. Dit was het resultaat van een lange juridische strijd door activist Vanja. Een belangrijke beperking blijft: de optie is momenteel alleen beschikbaar voor intersekse personen die een medische verklaring kunnen overleggen, wat veel non-binaire en transgender personen uitsluit.
Malta: Malta, een voorloper op het gebied van LHBTIQ+-rechten, staat sinds 2018 een 'X'-markering op identiteitsdocumenten toe. Hoewel dit een positieve stap is, blijkt uit rapporten dat personen met een 'X'-markering op praktische problemen kunnen stuiten, met name in gender-specifieke zorgsystemen, zoals bij het maken van een afspraak bij de gynaecoloog.
Oostenrijk: Na een uitspraak van het Constitutioneel Hof staat Oostenrijk non-binaire personen nu toe om te kiezen uit verschillende geslachtsaanduidingen op officiële documenten, waaronder 'divers', 'inter', 'offen' (open), of om de geslachtsaanduiding volledig te laten verwijderen. Het land heeft sindsdien zijn eerste genderneutrale paspoort uitgegeven.
De volgende golf? Landen in beweging
Verschillende andere landen, waaronder Nederland, bewegen zich richting erkenning, vaak aangespoord door gerechtelijke uitspraken en wetsvoorstellen.
Nederland: De situatie in Nederland kenmerkt zich door geleidelijke, casuïstische vooruitgang zonder een allesomvattende landelijke wet. De Nederlandse regering heeft de intentie uitgesproken om 'onnodige' geslachtsregistratie af te schaffen waar deze niet relevant is. Steden als Amsterdam en Utrecht hebben deze stap al gezet voor sommige lokale documenten. Cruciaal is dat Nederlandse rechtbanken in verschillende individuele gevallen hebben bevolen een 'X' op de geboorteakte te plaatsen. Deze uitspraken scheppen echter geen juridisch precedent voor iedereen, wat betekent dat elke zaak individueel bevochten moet worden totdat er een landelijke wet is.
België: Nadat de gendererkenningswet uit 2017 door het Grondwettelijk Hof als discriminerend werd beoordeeld omdat deze non-binaire personen uitsloot, onderzoekt de Belgische regering aanpassingen. Een recent voorstel suggereert niet een derde 'X'-optie toe te voegen, maar burgers de mogelijkheid te geven de geslachtsaanduiding van hun identiteitskaart te laten verwijderen. LHBTIQ+-organisaties hebben dit bekritiseerd als een onvolledige oplossing die geen volledige juridische erkenning biedt en problemen kan veroorzaken voor personen die naar het buitenland reizen.
Griekenland: In 2020 deed een rechtbank in Kallithea een uitspraak die een non-binaire genderidentiteit erkende, en bevestigde dat iemands naam en identiteit fundamentele rechten zijn. Net als in Nederland is dit een belangrijke stap, maar het vertegenwoordigt nog geen landelijk beleid.
De bredere Europese context
Het gesprek beperkt zich niet tot nationale overheden. Er zijn momenteel verschillende zaken aanhangig bij het Hof van Justitie van de Europese Unie (HvJ-EU), waarin non-binaire EU-burgers erkenning van hun juridische gender in alle lidstaten eisen. De uitkomst van deze zaken kan verstrekkende gevolgen hebben voor hoe gender wordt geregistreerd en gerespecteerd binnen de hele Unie.
